Zowel de onheilspellende, door mensenhanden vervaardigde Everest van de Tyrell Corporation als de opgevoerde ruimte-patrouillewagens die door het luchtruim zoeven zijn, zij het ditmaal in verduisterde vorm, toch het onmiskenbare erfgoed van de beroemde wolkenkrabber-stad van de bourgeoisie uit Metropolis. Maar ook Lang zelf persifleerde slechts de Amerikaanse futuristen van zijn tijd, met name de toonaangevende architect Hugh Ferris die, samen met wolkenkrabber-ontwerper Raymond Hood en de Mexicaanse architect/archeoloog Francisco Mujica (die de stedelijke piramide à la Tyrell voorzag), het concept populariseerde van de toekomstige `Reuzenstad' met haar wolkenkrabbers van honderd verdiepingen, hangende snelwegen en landingsplaatsen op de daken. Ferris en Co. op hun beurt, borduurden weer voort op reeds bestaande fantasieën - sinds het begin van de eeuw zeer in zwang als vulling van de zondagskrant - over het aangezicht van Manhattan aan het einde van de 20ste eeuw.
Met andere woorden, Blade Runner komt
niet verder dan het geven van de volgende versie van dit centrale
modernistische beeld - dystopisch, utopisch, ville radieuse of meta-New
York City - van de metropool van de toekomst als een soort Monster-Manhattan.
Een fantasie die nog het best `Wellsiaans' genoemd kan worden, gezien H.G.
Wells' poging om, al in zijn The Future in America uit 1906, zich
een beeld van de late twintigste eeuw te vormen door de overdrijving van het
heden (in de gedaante van New York) tot een soort giganteske karikatuur
van de bestaande wereld, waarbij alles tot enorme proporties wordt opgeblazen
en een onwaarschijnlijke dichtheid verkrijgt.
Ridley Scott's eigen `giganteske karikatuur' slaagt er dan misschien in te wijzen op een aantal etnocentrische angsten omtrent een op hol geslagen veelslachtigheid, maar het lukt hem niet om tot een verbeeldingsvol gebruik te komen van het feitelijke landschap van Los Angeles - met name die enorme, ononderbroken vlaktes van verkrottende bungalows, bouwvallen en ranch-achtige gevaartes - zoals het, fysiek en sociaal, de 21ste eeuw in kwijnt.
In mijn boek City of Quartz heb ik de
verschillende tendensen in de richting van een militarisering van dit landschap
al opgesomd. De ontwikkelingen sinds de rellen van 1992 - waaronder een
toenemende recessie en kapitaalvlucht, keiharde bezuinigingen, een
duizelingwekkend aantal moorden (ondanks de wapenstilstand tussen de
gangs) en de enorme vlucht die de wapenhandel neemt in de voorsteden -
kunnen de acceleratie van de sociale tweedeling en ruimtelijke apartheid alleen
maar bevestigen. Nu de Endless Summer zijn einde nadert, lijkt het
volstrekt niet ondenkbaar dat het Los Angeles van het jaar 2019 een dystopische
verhouding tot enig ideaal van de democratische stad zal hebben aangenomen.
Maar tot wat voor `stadsschap', zoniet dat van Blade Runner, zal deze kwaadaardige ongelijkheidsevolutie dan wel leiden? In plaats van mij te beperken tot een grotesk, Wellsiaans toekomstbeeld - een uit zijn voegen gebarsten technologie en architectuur - heb ik zorgvuldig geprobeerd om al bestaande ruimtelijke tendensen te onderkennen, in de hoop een glimp op te kunnen vangen van het patroon waarin zij zich voordoen. William Gibson heeft in boeken als Neuromancer al op schitterende wijze aangetoond hoe een realistische, `extrapolatieve' science-fiction vooruit kan lopen op een toekomstige sociale theorie en verzetspolitiek tegen het cyber-fascisme dat daagt aan de nieuwe horizon.
In de hierna volgende tekst heb ik geprobeerd
een `Gibsoniaanse' plattegrond te schetsen voor een toekomstig Los Angeles
zoals het zich nu gedeeltelijk al aftekent. Hoewel geënt op een soort
Marxisme-voor-cyberpunks, heeft de plattegrond zelf paradoxaal genoeg het
meeste weg van de beroemde mengeling tussen halve maan en dartboard van
Ernest W. Burgess van de University of Chicago - sinds lang het
beroemdste schema uit de sociale wetenschappen.
Voor hen die minder bekend zijn met het werk
van de sociologische school van Chicago en hun klassiek geworden studie van
de Noordamerikaanse stad: kort samengevat vertegenwoordigt
Burgess' dartboard de vijf concentrische zones waarin de strijd om de
survival of the fittest (zoals gezien door de Sociaal-Darwinisten)
verondersteld wordt de stedelijke sociale klassen en typen huisvesting in te
delen. Zij geeft een beeld weer van een `menselijke ecologie' die bepaald wordt
door de biologische krachten van invasie, competitie, successie en symbiose.
Mijn herindeling van de stedelijke structuur voert Burgess back to the
future. Zij gaat nog steeds uit van `ecologische' determinanten zoals
inkomen, grondprijs, klasse en ras, maar voegt daar een nieuwe, beslissende
factor aan toe: de angst.