Onze angst geldt niet meer de grote vijand, de grote bom, de titanenstrijd der wereldrijken, de wraak van de ene God, maar ontspruit aan de veel nabijere macht van kleine vijanden: een afrekening of terroristische aanslag in onze stad, het plotseling uiteenvallen van een staat in strijdende milities, de invloed van een breed scala aan criminele organisaties, een epidemie van nauwelijks begrepen dodelijke ziektes. Het primitieve orgaan dat onze angst van informatie voorziet pikt signalen op van een spontane verbrokkeling van de maatschappelijke vormen waarin we leven, van de bondgenootschappen, de wetenschappen, de naties, de lichamen, de media. Van binnenuit.

Het geweld van de geschiedenis speelt zich meer en meer op de microscopische bühne af: de waarde van het geld berust op de millisecondes waarin het verhandeld wordt, de beelden die ons begrip van de wereld ondersteunen vallen uiteen in manipuleerbare pixels, de basis van ons culturele en politieke denken: de openbare uitwisseling van meningen en informatie valt uiteen in duizenden elkaar onverschillig latende kanalen.

Het is niet eens het ontbreken van een universele orde of een ondubbelzinnige verdeling in goed en kwaad, die angst opwekt. Eerder dit: de indruk dat niets, of het nu om kennis, materie of gemeenschap gaat, nog een stabiele vorm heeft. Uiterlijke verschijning of eerste indruk lijken geen enkele garantie te bieden voor een betrouwbare notie van de betekenis of het gedrag van een stof, een persoon of een groep. We weten niet precies wie wat kneedt en schrijft, maar alles in de wereld waarin we leven lijkt wel kneedbaar en herschrijfbaar geworden. De verschuiving van een paar moleculen maakt van een onschuldig micro-organisme een fatale ziekte, de vervanging van een paar genen maakt van een vertrouwd mens of dier een monster. Een paar aanslagen veranderen een schat aan informatie in een niet te ontcijferen geheime boodschap. De hartverscheurende fotoreportages bleken in scène gezet en geretoucheerd.

Het is als met het bereik van het menselijk oog: het neemt alleen het middendeel van het spectrum waar van alle golflengtes die het licht kan aannemen. Lang leek het alsof we ons alleen zorgen hoefden te maken om kernbommen en kosmische straling als het de golflengtes buiten ons zicht betrof. Nu is het eerder alsof de wereld van de vertrouwde golflengtes het speelterrein geworden is van lichtbronnen buiten ons deel van het spectrum. De werkelijkheid verschijnt als het slagveld waar onwaarneembare krachten hun oorlog uitvechten. We moeten ons staande houden in een combat zone, waar we de strijdende partijen niet of maar zelden zien, laat staan dat we hun motieven kunnen begrijpen of frontlinies kunnen ontwaren. Dat heeft er alles mee te maken dat de strijd zich net zo goed binnen onszelf afspeelt: in onze lichamen, onze familie, onze eigen stad, in ons eigen land, ons eigen werelddeel. De wereld als een schaduwrijk, waar niets meer te begrijpen en te vertrouwen valt, volledig beheerst als ze is door vele onderwerelden. Het is een angstbeeld, een overdrijving misschien, een slechte droom, maar eentje die wanneer wij wakker zijn stoort en stuurt.

De Matrix

William Gibsons trilogie Neuromancer/Count Zero/Mona Lisa Overdrive (1984, 86, 88) speelt zich af in een nabije toekomst die de verwerkelijking van alle hierboven opgeroepen angsten kan worden genoemd. In hun avonturen doorkruisen de hoofdpersonen alle denkbare domeinen: sloppenwijken waar bendes heersen; de kringen der elite, die zich hoofdzakelijk bezighouden met chantage, bedrijfsspionage en moord; ruimtestations vol drop-outs en vreemde sektes; de kunsthandel, die veel weg heeft van een huwelijk tussen de maffia en de geheime dienst; en natuurlijk cyberspace, oftewel the matrix, die de optelsom van alle ingrediënten, partijen en gevaren is. De matrix is de accumulatie van alle menselijke informatie en communicatie die aan het digitale medium is toevertrouwd. Daarmee is het meteen een extra werkelijkheid, en eentje die zich tot de reële zo ongeveer verhoudt als de wereld na de opening van de doos van Pandora tot de toestand voordat die fatale gebeurtenis plaatsvond.

Gibsons romans gaan niet diep in op de emotionele reacties van de personages, laat staan dat ze de kans krijgen zich ideeën te vormen over de situaties waarin ze verkeren. Daarvoor zijn de gevaren te groot, daarvoor is de snelheid der gebeurtenissen te hoog. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er weinig expliciet levensbeschouwelijks voorkomt in de wereld die Gibson schept.

Toch is er in het tweede deel van de trilogie, Count Zero, een cruciale rol weggelegd voor religieuze termen en gebruiken. Bobby Newmark, één van de hoofdpersonen, is een beginnend console cowboy of digitaal inbreker, die al meteen bij zijn eerste poging in een groot databestand in te breken getroffen wordt door de levensgevaarlijke bewakingsprogrammatuur die het systeem omringt. Op het moment dat zijn zenuwgestel op het punt staat voorgoed te worden uitgeblust verschijnt er als vanuit het niets een stem, de schim van een jonge vrouw, wier tussenkomst hem op het nippertje van de dood redt. Je zou het een para-digitale ervaring kunnen noemen.